Luister je liever naar dit artikel dan het te lezen? Dat kan! Klik op de speler hieronder.
↑ Foto's: Stefaan Vermeir
Minister Demir stelde een plan op om tegen 2040 te evolueren naar scholen voor iedereen. Dat is nodig, want Vlaanderen doet het bar slecht op het vlak van inclusief onderwijs. In schooljaar 2021-2022 zat hier maar liefst 5,75% van de leerlingen in het lager onderwijs in een gespecialiseerde context. We zijn daarmee de koplopers in de Europese Unie, waar het gemiddelde slechts 1,8% is. België schendt hiermee VN-verdragen voor de rechten van de mens.
Ook alarmerend: er is een sterke oververtegenwoordiging van kansarme kinderen in ons buitengewoon onderwijs. Uit een audit van het Rekenhof blijkt dat in schooljaar 2021- 2022 meer dan 50% van de leerlingen in het buitengewone circuit kansarm is, ten opzichte van 33% in het regulier onderwijs. Dat verschil kan onvoldoende verantwoord worden door de verslaggeving door de Centra voor Leerlingenbegeleiding. Met andere woorden: deze leerlingen komen (deels) omwille van hun kansarmoede in het buitengewoon onderwijs terecht. Hoog tijd om stappen te zetten naar een inclusief en kwaliteitsvol onderwijs voor alle kinderen.
Om ons onderwijs inclusiever te maken, tekende de minister vanuit het advies van de Onafhankelijke Commissie Inclusief Onderwijs een plan uit: de consultatienota ‘Naar scholen voor iedereen’. In de 1ste fase gaan pioniersscholen experimenteren met inclusief onderwijs. Dat is precies wat we binnen het project Onwijs Onderwijs al doen sinds september 2022.
De Vuurtoren
Onwijs Onderwijs is een project van Konekt, Hart voor Handicap en Docenten voor Inclusie. Binnen dit project werken we aan scholen waar iedereen welkom is en elk kind zich ten volle kan ontplooien. We tonen aan dat kwalitatief onderwijs en inclusie op de schoolbanken hand in hand gaan. Dat doen we samen met 3 flagshipscholen: Matadi in Heverlee, De Windroos in Machelen en De Vuurtoren in Oostende. Jan De Wit, directeur van De Vuurtoren, en trajectbegeleider Cindy Sallaerts van Konekt gingen met ons in gesprek over hun proces.
Inclusief onderwijs begint niet bij structuren, maar bij mensen. Bij leerkrachten die elke dag met hun voeten in de klei staan. Bij directies die durven kiezen voor elk kind uit de buurt. En bij scholen die niet wachten tot alles duidelijk is, maar samen zoeken naar hoe het beter kan. Daar staat Onwijs Onderwijs voor. De Vuurtoren stapte in het project vanuit een duidelijke overtuiging: elk kind uit de buurt is welkom. “Dat zit in onze missie en visie”, zegt directeur Jan De Wit. “We willen een plek zijn waar elk kind zich kan inschrijven en kansen krijgt.”
“Ongeveer 40% van onze leerlingen heeft een migratieachtergrond. Daarnaast hebben we kinderen met complexe ondersteuningsnoden, gedragsproblemen, armoedeproblematieken of (een vermoeden van) een handicap. Dat vraagt iets anders van de leerkrachten.” Het team voelde een nood aan handvatten, versterking en een andere manier van organiseren, zonder leerkrachten te overbelasten. Daar komt Konekt in het plaatje.
Over klasdeuren heen
Onze trajectbegeleiding vertrekt vanuit 3 pijlers: cultuur, beleid en praktijk. Konekt kiest binnen de trajectbegeleiding voor human-centered design en een waarderende benadering. We starten dus vanuit de noden van de school en de krachten die al aanwezig zijn. Hierdoor voelt Onwijs Onderwijs niet als het zoveelste opgelegde traject, maar als een versterking van de school om de verandering naar inclusie mogelijk te maken.
We zijn geëvolueerd naar een multidisciplinaire werking, waar we samen kijken wat een kind nodig heeft.Jan De Wit, Directeur De Vuurtoren
“5 à 6 jaar geleden werkten we veel minder structureel samen over de klasdeuren heen”, zegt Jan. Vandaag is dat anders. Inclusief werken betekent ook professioneel samenwerken. Trajectbegeleider Cindy van Konekt begon met luisteren: Wat werkt hier al goed? Waar zit de kracht? “De mindset om elk kind welkom te heten, die was er al. Dat voelde je”, zegt Cindy. “De zoektocht zat vooral in: hoe voeren we dat concreet uit in de klas? En hoe ondersteun en begeleid je leerkrachten daarin?” De Vuurtoren startte bewust in het kleuteronderwijs, waar de nood het hoogst was. Kleine, voelbare acties zorgden voor beweging. “En de interesse groeit”, zegt Cindy. “Ook de 1ste graad en het 4de leerjaar willen daarin graag begeleid worden.”
Nieuwe manier van samenwerken
Initieel vroegen de leerkrachten vooral om meer handen. Maar wat betekent dat precies? “Als trajectbegeleider probeer je onder die vraag te kijken”, legt Cindy uit. “Wat bedoelen jullie met ‘meer handen’? Waar loopt het vast?” De oplossing zat niet alleen in extra mensen, maar ook in een andere organisatie van zorg. Zorguren worden nu vaker in de klas ingezet in plaats van kinderen systematisch uit de klas te halen. Co-teaching krijgt meer ruimte. Leerondersteuners komen binnen in de klas en denken mee met de leerkracht. “Dat vraagt een andere manier van werken”, zegt Jan, “maar leerkrachten weten nu beter waar ze ondersteuning kunnen vragen. We zijn geëvolueerd naar een multidisciplinaire werking, waar we samen kijken wat een kind nodig heeft.”
Kinderen zien geen handicap, ze zien gewoon dat iedereen iets anders nodig heeft.Cindy Sallaerts, Trajectbegeleider Konekt
Er kwam ook ruimte voor ontprikkeling in de vorm van rustplekjes en flexibele organisatievormen. Opvallend: die aanpassingen zijn niet alleen goed voor kinderen met ondersteuningsnoden. “Tijdens de examenperiode maken ook andere kinderen gebruik van de prikkelarme ruimtes om geconcentreerder te werken”, zegt Cindy. “Maatregelen die we nemen voor sommige kinderen zijn goed voor iedereen.”
Impact zichtbaar
De impact is zichtbaar in de klas. Jan vertelt over een leerling die zich altijd verstopte onder de tafels. “Door de warmte en dagelijkse inzet van de leerkrachten zie je dat zo’n kind tot rust komt. Dit schooljaar participeert hij volledig in de kring. Dat is het gevolg van de zorg en ondersteuning die de leerkrachten bieden.”
Cindy herinnert zich een evaluatiemoment waarop er grote bezorgdheid was rond een leerling. “Leerkrachten vroegen zich af waar het inclusieverhaal begon en eindigde. Want je moet altijd het welzijn van het kind en
de klas bewaken. We bleven zoeken naar oplossingen. Op het einde van het schooljaar bleek dat het kind grote stappen had gezet. Maar wat mij nog het meest raakte, was wat er in de klas gebeurde. Kinderen begonnen elkaar spontaan te helpen. Ze wisten wie wat nodig had. Toen dacht ik: is dit niet exact wat inclusie doet? Kinderen zien geen handicap, ze zien gewoon dat iedereen iets anders nodig heeft.”
Inclusief onderwijs draait niet alleen om ondersteuning, structuren of organisatie, maar om samen leren leven met oog voor elkaars noden. En daarin is De Vuurtoren duidelijk al een heel eind op weg. Cindy vat het mooi samen: “Als je blijft kijken naar wat wél kan, ontstaan er vanzelf mooie dingen. Inclusie gaat voor mij over denken in mogelijkheden, niet in beperkingen.”
Wil jouw school ook aan de slag met diversiteit en inclusie?
Of het nu gaat over een opleiding tijdens een pedagogische studiedag, een bijscholing, een online training voor leerkrachten of een langdurig traject, Konekt is jouw partner. Ons team van trainers met en zonder handicap deelt graag hun jarenlange ervaring en expertise om jouw school, jezelf als leerkracht, of jouw team te versterken.
